Chi tiết tin - Xã Hướng Phùng - Hướng Hóa

Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội về việc “Thí điểm Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công” có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, đánh dấu một bước tiến mới trong cơ chế bảo vệ quyền dân sự và lợi ích công ở nước ta. Lần đầu tiên, Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) được thí điểm giao thẩm quyền khởi kiện vụ án dân sự trong những trường hợp đặc biệt: Khi quyền, lợi ích hợp pháp của nhóm chủ thể dễ bị tổn thương hoặc lợi ích công cộng bị xâm hại nhưng không có người đứng ra khởi kiện.

Để triển khai đồng bộ Nghị quyết 205/2025/QH15, VKSND tối cao đã chủ trì xây dựng, ban hành Thông tư liên tịch số 09/2025 ngày 03/11/2025 của Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân tối cao, Kiểm toán nhà nước, Thanh tra Chính phủ, Bộ Công an, Bộ Tư pháp, Bộ Tài chính, Bộ Y tế, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bộ Dân tộc và Tôn giáo; Quy chế phối hợp số 01/2025 ngày 03/11/2025 của Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, Hội Người cao tuổi Việt Nam, Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, Hội Bảo trợ người khuyết tật và trẻ mồ côi Việt Nam, Hội Bảo vệ thiên nhiên và Môi trường Việt Nam, Hội Khoa học kỹ thuật an toàn thực phẩm Việt Nam, Hội Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam. Những văn bản này tạo hành lang pháp lý và cơ chế phối hợp cụ thể trong việc phát hiện, cung cấp thông tin, xác minh, thu thập chứng cứ và xử lý các vụ việc dân sự công ích.

1. Những chủ thể, đối tượng nào được Viện kiểm sát bảo vệ theo Nghị quyết 205/2025/QH15?

Nghị quyết 205/2025/QH15 xác định rõ hai nhóm đối tượng trọng tâm mà VKSND được trao quyền khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ:

1.1. Nhóm dễ bị tổn thương

Đây là những chủ thể có vị thế yếu hơn, dễ bị xâm hại quyền, lợi ích hợp pháp nhưng khó hoặc không thể tự mình khởi kiện. Theo Điều 1, Điều 3 Nghị quyết 205/2025/QH15 và các văn bản pháp luật liên quan, nhóm chủ thể dễ bị tổn thương bao gồm:

a. Trẻ em theo quy định của Luật Trẻ em: Là người dưới 16 tuổi theo Điều 1 Luật Trẻ em năm 2016. Ví dụ: Trẻ em bị không được đảm bảo học tập, chăm sóc, nuôi dưỡng mà không có người đủ năng lực pháp lý bảo vệ; trẻ em bị bạo hành…

b. Người cao tuổi theo quy định của Luật Người cao tuổi: Là công dân Việt Nam từ đủ 60 tuổi trở lên (Điều 2 Luật Người cao tuổi năm 2009). Ví dụ: Người cao tuổi neo đơn bị lợi dụng lập hợp đồng tặng cho, chuyển nhượng nhà đất với giá trị không phù hợp, dẫn đến mất nơi ở duy nhất; bản thân không đủ điều kiện, sức khỏe, hiểu biết pháp luật để tự mình khởi kiện yêu cầu tuyên bố giao dịch vô hiệu, bảo vệ quyền về chỗ ở…

c. Người khuyết tật theo quy định của Luật Người khuyết tật: Là người bị khiếm khuyết một hoặc nhiều bộ phận cơ thể hoặc bị suy giảm chức năng được biểu hiện dưới dạng tật khiến cho lao động, sinh hoạt, học tập gặp khó khăn (khoản 1 Điều 2 Luật Người khuyết tật năm 2010). Ví dụ: Người khuyết tật bị doanh nghiệp từ chối chi trả trợ cấp, bồi thường trong hợp đồng lao động, bị ép ký các hợp đồng tín dụng, mua bán hàng trả góp với điều kiện bất lợi, khó khăn trong việc tự thu thập chứng cứ, lập hồ sơ khởi kiện để bảo vệ quyền lợi…

d. Phụ nữ mang thai hoặc đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi.

Ví dụ: Lao động nữ mang thai hoặc đang nuôi con nhỏ dưới 36 tháng bị đơn phương chấm dứt hợp đồng trái pháp luật, không được thanh toán chế độ thai sản, không được bố trí công việc phù hợp theo quy định; hoàn cảnh gia đình khó khăn, không có điều kiện, thời gian theo đuổi vụ kiện dân sự đòi quyền lợi.

e. Người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi và người mất năng lực hành vi dân sự theo quy định của Bộ luật Dân sự:

+ Người mất năng lực hành vi dân sự là một người do bị bệnh tâm thần hoặc mắc bệnh khác mà không thể nhận thức, làm chủ được hành vi (khoản 1 Điều 22 Bộ luật Dân sự năm 2015). Ví dụ: Người mất năng lực hành vi dân sự bị người thân lợi dụng ký hợp đồng bán toàn bộ tài sản, chuyển nhượng đất đai, rút tiền tiết kiệm… trong khi người giám hộ không thực hiện hoặc thực hiện không đúng trách nhiệm bảo vệ quyền, lợi ích của họ…

+ Người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi là người thành niên do tình trạng thể chất hoặc tinh thần mà không đủ khả năng nhận thức, làm chủ hành vi nhưng chưa đến mức mất năng lực hành vi dân sự (khoản 1 Điều 23 Bộ luật Dân sự năm 2015). Ví dụ: Người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi bị lừa tham gia các giao dịch vay mượn, mua bán tài sản vượt quá khả năng tài chính, bị lợi dụng ký giấy tờ chuyển nhượng quyền sử dụng đất; không đủ khả năng tự mình đánh giá hậu quả pháp lý, tự bảo vệ quyền lợi trước Tòa án.

- Người dân tộc thiểu số cư trú tại vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn theo quy định của pháp luật (là người thuộc đối tượng được trợ giúp pháp lý theo quy định của Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017; vùng có điều kiện kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn được xác định theo quy định của Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ). Ví dụ: Hộ gia đình người dân tộc thiểu số ở vùng sâu, vùng xa bị doanh nghiệp hoặc cá nhân lợi dụng sự thiếu hiểu biết để nhận chuyển nhượng đất sản xuất, đất ở ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống nhưng không có điều kiện để khởi kiện.

Với các trường hợp điển hình nêu trên, nếu không có người đại diện, tổ chức xã hội hoặc cá nhân nào đứng ra khởi kiện, Nghị quyết 205/2025/QH15 cho phép VKSND sử dụng quyền khởi kiện vụ án dân sự công ích để yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp cho các nhóm dễ bị tổn thương này.

1.2. Nhóm lợi ích công cần được bảo vệ

Bên cạnh bảo vệ người yếu thế, Nghị quyết 205/2025/QH quy định trường hợp VKSND quyền khởi kiện để bảo vệ lợi ích công trong một số lĩnh vực có ý nghĩa rộng lớn đối với cộng đồng và Nhà nước, điển hình như:

a. Đầu tư công:

Là hoạt động đầu tư của Nhà nước vào các chương trình, nhiệm vụ, dự án và đối tượng đầu tư công khác theo quy định của Luật Đầu tư công năm 2019. Ví dụ: Dự án sử dụng vốn ngân sách bị đội vốn bất hợp lý, thi công kém chất lượng; việc quản lý, sử dụng tài sản công (trụ sở, đất công, xe công…) sai mục đích, cho thuê, cho mượn trái quy định gây thất thoát, lãng phí lớn.

b. Đất đai, tài nguyên, tài sản công khác:

Về đất đai: Lợi ích công trong lĩnh vực đất đai gắn với việc quản lý, sử dụng quỹ đất thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu, thống nhất quản lý theo Luật Đất đai năm 2024. Ví dụ: Các vụ việc lấn chiếm đất công viên, đất hành lang an toàn giao thông; giao đất, cho thuê đất sai đối tượng hoặc sai quy hoạch để phân lô bán nền, xây dựng công trình thương mại, làm giảm diện tích đất công cộng phục vụ cộng đồng.

Về tài nguyên: Tài nguyên quốc gia bao gồm tài nguyên đất, nước, rừng, khoáng sản, nguồn lợi hải sản, tài nguyên vùng trời, tần số vô tuyến điện, tài nguyên Internet… được Nhà nước thống nhất quản lý thông qua hệ thống pháp luật chuyên ngành như Luật Tài nguyên nước năm 2012 (sửa đổi, bổ sung năm 2023), Luật Địa chất và Khoáng sản năm 2024, Luật Lâm nghiệp năm 2017, Luật Thủy sản năm 2017… Ví dụ: Hành vi khai thác cát, sỏi trên sông trái phép gây sạt lở bờ sông, ảnh hưởng đến nhà ở, đất sản xuất của hàng trăm hộ dân; khai thác khoáng sản trái phép tại khu vực rừng phòng hộ làm mất rừng, xói mòn đất, tiềm ẩn nguy cơ sạt lở, đe doạ an toàn tính mạng người dân.

Về tài sản công: Tài sản công là tài sản thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý theo Luật Quản lý, sử dụng tài sản công năm 2017. Ví dụ: Đưa trụ sở cơ quan, nhà công vụ, phương tiện vận tải chuyên dùng… vào cho thuê kinh doanh, sử dụng sai mục đích, không đúng tiêu chuẩn, định mức, gây thất thoát, lãng phí tài sản công ở quy mô lớn, ảnh hưởng đến ngân sách nhà nước và quyền được thụ hưởng dịch vụ công của người dân.

c. Môi trường, hệ sinh thái

Theo Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và nhân tạo bao quanh con người, có ảnh hưởng đến đời sống, sản xuất, sự tồn tại và phát triển của con người và sinh vật. Luật Đa dạng sinh học năm 2008 định nghĩa hệ sinh thái là quần xã sinh vật cùng các yếu tố vô sinh trong một không gian địa lý nhất định, có tác động qua lại với nhau.

Ví dụ: Doanh nghiệp xả thải chưa qua xử lý đúng quy định ra sông, biển khiến thủy sản chết hàng loạt, ảnh hưởng sinh kế của ngư dân và du lịch vùng ven biển; các cơ sở sản xuất, làng nghề thải khí, nước thải, chất thải rắn vượt quy chuẩn trong thời gian dài, gây ô nhiễm không khí, nguồn nước, làm gia tăng bệnh tật cho dân cư khu vực xung quanh.

d. Di sản văn hóa

Di sản văn hóa (bao gồm di sản văn hóa vật thể, di sản văn hóa phi vật thể), thuộc sở hữu toàn dân, được xác lập, bảo vệ theo quy định của Luật Di sản văn hoá năm 2024. Ví dụ: Hành vi tự ý phá dỡ, cải tạo công trình kiến trúc đã được xếp hạng di tích; xây dựng trái phép công trình bê tông hóa, biển quảng cáo trong khuôn viên di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh; tổ chức các hoạt động dịch vụ, lễ hội làm biến tướng, xuyên tạc giá trị văn hóa, tín ngưỡng chung của cộng đồng…

đ. An toàn thực phẩm, dược phẩm

- An toàn thực thẩm: là việc bảo đảm để thực phẩm không gây hại đến sức khỏe, tính mạng con người theo quy định của Luật An toàn thực phẩm năm 2010.

- An toàn dược phẩm: là việc bảo đảm thuốc và nguyên liệu làm thuốc không gây hại đến sức khỏe, tính mạng con người theo quy định của Luật Dược năm 2016.

Ví dụ: Hành vi sản xuất, kinh doanh thực phẩm sử dụng phụ gia, hóa chất cấm; đưa ra thị trường các sản phẩm sữa, bánh kẹo, đồ uống, thuốc… không bảo đảm tiêu chuẩn, có nguy cơ gây ngộ độc, ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe người dân.

e. Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng:

Bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng theo quy định của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023. Ví dụ: Doanh nghiệp cung cấp hàng hóa, dịch vụ thiết yếu (điện, nước, viễn thông, tài chính tiêu dùng…) áp dụng điều khoản hợp đồng bất bình đẳng, thu các loại phí “ẩn” gây thiệt hại cho số lượng rất lớn người sử dụng; kinh doanh hàng giả, hàng kém chất lượng, quảng cáo sai sự thật; tổ chức bán hàng đa cấp, ứng dụng cho vay trực tuyến lợi dụng sự thiếu hiểu biết của người dân để áp đặt lãi suất, phí phạt bất hợp lý…

Trong các trường hợp này, nếu quyền, lợi ích công bị xâm phạm hoặc có nguy cơ bị xâm phạm nghiêm trọng mà không có tổ chức, cá nhân nào khởi kiện, VKSND có thể khởi kiện vụ án dân sự công ích để yêu cầu chấm dứt hành vi vi phạm, buộc bồi thường hoặc khôi phục tình trạng ban đầu, bảo đảm trật tự pháp luật và công lý trong đời sống dân sự.

2. Ai có trách nhiệm cung cấp nguồn thông tin cho Viện kiểm sát?

Trên cơ sở Điều 9 Nghị quyết 205/2025/QH15 quy định cơ quan, tổ chức, cá nhân khi phát hiện hành vi xâm phạm quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc lợi ích công có trách nhiệm thông báo ngay cho cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền, trách nhiệm khởi kiện hoặc Viện kiểm sát. Theo đó, cơ quan, tổ chức, cá nhân đang lưu giữ, quản lý thông tin, tài liệu, chứng cứ có trách nhiệm cung cấp theo yêu cầu của Viện kiểm sát trong thời hạn 15 ngày kể từ ngày nhận được yêu cầu; trường hợp không cung cấp được thì trả lời bằng văn bản, nêu rõ lý do.

Điều 10 Nghị quyết 205/2025/QH nêu rõ nguồn thông tin về vụ án dân sự công ích được xác định bao gồm: Thông tin từ cơ quan, tổ chức, cá nhân gửi đến Viện kiểm sát; thông tin từ phương tiện truyền thông hoặc dư luận xã hội; thông tin do Viện kiểm sát phát hiện qua giải quyết vụ án, vụ việc khác và các nguồn thông tin hợp pháp khác…

3. Điều kiện để Viện kiểm sát tiến hành khởi kiện vụ án dân sự công ích?

Sau khi tiếp nhận thông tin, VKSND không “đương nhiên” khởi kiện mà phải thực hiện kiểm tra, xác minh, thu thập tài liệu chứng cứ để đánh giá điều kiện khởi kiện. Điều 11 Nghị quyết 205/2025/QH15 nêu rõ: Khi tiếp nhận thông tin về vụ án dân sự công ích, nếu thấy có căn cứ thì Viện kiểm sát thụ lý, tiến hành các biện pháp kiểm tra, xác minh, thu thập tài liệu, chứng cứ để đánh giá tính xác thực của sự việc, tính chất, mức độ vi phạm, hậu quả thiệt hại và xác định cơ quan, tổ chức, cá nhân có hành vi vi phạm.

Về điều kiện Viện kiểm sát tiến hành khởi kiện vụ án dân sự công ích, Điều 12 Nghị quyết xác định các trường hợp sau Viện kiểm sát sẽ đình chỉ việc kiểm tra, xác minh thông tin:

a) Không có hành vi xâm phạm quyền dân sự của chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương hoặc lợi ích công;

b) Hành vi xâm phạm quyền dân sự của chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương hoặc lợi ích công đã chấm dứt và hậu quả đã được khắc phục;

c) Đã có người khởi kiện vụ án;

d) Chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương bị xâm phạm quyền dân sự hoặc người đại diện hợp pháp của họ đề nghị không khởi kiện;

đ) Cá nhân vi phạm đã chết mà không có người thừa kế quyền, nghĩa vụ của họ; cơ quan, tổ chức vi phạm đã chấm dứt hoạt động mà không có cơ quan, tổ chức, cá nhân nào kế thừa quyền, nghĩa vụ.

Trong nhiều trường hợp, Viện kiểm sát có thể lựa chọn các biện pháp hỗ trợ khác như: Kiến nghị, yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân chấm dứt ngay vi phạm, áp dụng các biện pháp để ngăn chặn, khắc phục hậu quả… (Điều 13 Nghị quyết).

Như vậy, Nghị quyết 205/2025/QH15 của Quốc hội về việc “Thí điểm Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công” không chỉ mở ra cơ chế pháp lý mới trong việc bảo vệ quyền dân sự và lợi ích công, mà còn khẳng định, tăng cường vai trò của ngành Kiểm sát nhân dân như một điểm tựa bảo vệ pháp luật, bảo vệ người yếu thế và lợi ích chung của xã hội. Thông qua thẩm quyền thí điểm khởi kiện vụ án dân sự công ích, VKSND được trao thêm công cụ chủ động hơn trong thực hiện quyền năng Hiến định, bảo đảm rằng quyền và lợi ích chính đáng, hợp pháp của Nhân dân và Nhà nước không bị bỏ ngỏ trước các hành vi xâm hại./.